İstanbul’un isimleriyle bir geziye çıkınca, aynı şehrin farklı insanlar için farklı anlamlar taşıdığını görüyorsunuz. Bir imparatorun adı, bir başkent unvanı veya gündelik dilde söylenen “şehir” sözü, yüzyıllar sonra aynı hikâyede buluşuyor.
Bu hikâyeyi okumak için önce küçük bir ayrım gerekiyor: tarihî yer adları, başka dillerdeki karşılıklar ve başkent için kullanılan unvanlar aynı şey değil. Üstelik bir ad ortaya çıktığında ötekinin hemen kaybolduğunu düşünmek de yanıltıcı. İstanbul’un geçmişi, üstü çizilen isimlerden çok yan yana yaşayan isimlerle dolu.
Byzantion’dan önce: Lygos anlatısı
Romalı yazar Plinius’un aktardığı Lygos, Byzantion öncesinde burada bulunduğu söylenen yerleşimin adı. Bu aktarımı, kesin başlangıç ve bitiş tarihleri olan ilk resmî şehir adı gibi okumamak gerekiyor. Lygos ile İstanbul’un tarihî akarsuyu Lykos’u da yalnızca ses benzerliğinden dolayı aynı kabul edemeyiz.
Byzantion: Antik kentin adı
Byzantion, antik kenti tanımlayan temel adlardan biri. Kuruluşu MÖ 7. yüzyılla ilişkilendiriliyor; Byzas öyküsü ise kuruluş geleneğinin parçası. Sarayburnu çevresini düşünün: liman olanağı, Boğaz’a yakınlık ve savunma, kentin yerini anlamak için iyi bir başlangıç sunuyor.
Augusta Antonina: Roma döneminden bir ad
Septimius Severus’un kenti yeniden imarıyla bağlantılı Augusta Antonina adı, oğlu Caracalla’nın onuruna kullanılmış. Burada bir adı yüzyıllarca kesintisiz geçerliymiş gibi tarih aralığına kapatmak yerine, imparatorluk tarihindeki bağlamıyla hatırlamak daha doğru.
Yeni Roma ve Konstantinopolis
330’da açılışı yapılan başkent, Roma’nın yeni merkezi kimliğini taşıyordu. “Yeni Roma” bu kimliği anlatırken Konstantinopolis, Konstantin’in şehri anlamındaki ad olarak yaygınlaştı. İkisini kesin sınırlarla birbirinin yerine geçen iki ayrı dönem gibi düşünmeyin.
Bugün bu imparatorluk sahnesini zihninizde canlandırmak isterseniz Sultanahmet’teki Hipodrom alanından Çemberlitaş’a uzanan yürüyüş iyi bir başlangıç. Bir yer adını ezberlemekten daha fazlasını yapar, başkentin kamusal mekânları arasında ilişki kurarsınız. Bu güzergâhı bütün yapıların aynı döneme ait olduğu düşüncesiyle değil, katmanları okumak için gezin.
Konstantiniyye ve İstanbul birlikte kullanıldı
Fetihle beraber şehirdeki her ad bir anda değişmedi. Halil İnalcık’ın çalışmasında da görüldüğü gibi Kostantiniyye resmî kayıtlarda ve paralarda yer bulurken, İstanbul adı gündelik dilde yaşamayı sürdürdü. Eski bir belgeyle bir seyahat anlatısında farklı isimlerle karşılaşmanız bu yüzden şaşırtıcı değil.
İstanbul adının açıklanmasında Rumca “şehre/şehir içine” ifadesiyle bağlantı öne çıkıyor. Bu, adın Cumhuriyet döneminde birdenbire icat edilmediğini de gösteriyor. “İstanbul’a ne zaman İstanbul denildi?” sorusu, tek bir tarihten çok uzun bir dil ve kullanım hikâyesine açılıyor.
Osmanlı unvanları ne anlatıyor?
Payitaht, Dersaadet, Âsitâne ve Dârülhilâfe gibi ifadeler, kentin yönetim merkezi oluşunu ve taşıdığı simgesel anlamları yansıtıyor. Bunları Byzantion veya Konstantinopolis gibi bir adın ardından gelen ayrı resmî isim değişiklikleri olarak sıralamak doğru olmaz.
İslâmbol da Osmanlı döneminde kullanılan biçimlerden biri. Fakat İstanbul kelimesinin tek ve tartışmasız kökeniymiş gibi sunulmamalı. Aynı kent için farklı ifadelerin birlikte yaşaması, Osmanlı başkentinin dil zenginliğinin bir parçası.
Bâbıâli neden ayrı tutulmalı?
Bâbıâli, sadrazamlık ve hükümet merkezi için kullanılan bir ad. İstanbul’un bütünü için sırayla kullanılmış eski şehir adlarından biri olarak listeye eklemek, yönetim kurumuyla kenti birbirine karıştırıyor. Adı görmek için Cağaloğlu çevresini okumak anlamlı; fakat onu İstanbul’un resmî eski adı saymak doğru değil.
Başka dillerdeki isimler nasıl değerlendirilmeli?
Bir kentin farklı dillerde farklı adlarla anılması, her seferinde resmî adının değiştiğini göstermez. Özellikle internette dolaşan uzun “İstanbul’un bütün eski isimleri” listelerinde kullanım bağlamını arayın: Hangi dilde, hangi metinde, hangi dönemde? Kaynağı verilmeyen bir ad, yalnızca çok tekrarlandığı için tarihsel kesinlik kazanmaz.
Bu yüzden yabancı dildeki karşılıkları, edebî övgüleri ve idarî unvanları tek bir kronolojik cetvele sıkıştırmak yerine ayrı ayrı okumak daha faydalı. Şehrin hikâyesi zaten yeterince zengin; listeyi uzatmak için belirsiz isimlere ihtiyaç yok.
1930 meselesi: Bir günde doğan isim mi?
İstanbul adını yalnızca “1930’da verildi” cümlesiyle açıklamak, önceki yüzyıllardaki kullanımını görünmez kılıyor. Adın geçmişiyle Cumhuriyet dönemindeki uluslararası adlandırma uygulamalarını ayrı düşünmek gerekiyor. Tek gün ve tek kararla bütün dillerde değişen bir şehir adı anlatısı, bu uzun geçmişi açıklamaya yetmez.
İsimlerin izinde kısa bir İstanbul yürüyüşü
Önerim, bu yazıyı bir ezber listesi yerine yürüyüşe eşlik eden bir rehber gibi kullanmanız. Önce Sarayburnu’nda kentin coğrafyasına bakın, sonra Sultanahmet ve Çemberlitaş çevresinde başkent fikrinin izini sürün. Bir başka gün Cağaloğlu’nda Osmanlı yönetim tarihine odaklanabilirsiniz.
Yapıların ziyaret koşullarına göre programı sadeleştirin. Tek yürüyüşte bütün dönemleri bitirmeye çalışmak yerine bir soru seçin: Bu şehir neden burada büyüdü, neden başkent oldu veya neden bu kadar farklı adla anıldı? İstanbul’un isimleri böyle bakınca sokaktaki yolculuğun bir parçası oluyor.
Sık sorulan sorular
İstanbul’un eski adı Bizans mı?
Antik kentin adı Byzantion’dur. “Bizans” sözcüğünün devlet ve dönem için kullanımıyla tarihî yer adını aynı anlamda ele almamak gerekir.
Konstantiniyye fetihle hemen bırakıldı mı?
Hayır. Osmanlı kullanımında Konstantiniyye ve İstanbul gibi biçimler farklı bağlamlarda yan yana yaşamıştır.
İstanbul’un kaç eski adı var?
Hangi tür adları saydığınıza bağlı. Yer adlarını, yabancı dildeki karşılıkları ve unvanları ayırmadan verilen tek sayı açıklayıcı olmaz.
Şehrin tarihini başka bir yönüyle okumak için İstanbul ayazmalarının hikâyesine ve ziyaret rehberine de göz atabilirsiniz.
